انگيزه‌ها لازم است يك نظر كلى به جهان اسلام از نظر انگيزه‌ها و محركها بيفكنيم . در جهان اسلام حركتى علمى و فرهنگى به وجود آمد كه در آن عرب ، ايرانى ، هندى ، مصرى ، الجزايرى ، تونسى ، مراكشى ، سورى و حتى اروپايى ، اسپانيايى شركت داشت و اين حركت از دورترين نقاط مشرق اسلامى تا دورترين نقاط مغرب اسلامى و همچنين از شمال تا جنوب اسلامى به هم پيوسته بود . در اين حركت فى المثل هم سيبويه و ابن سيناى ايرانى شركت داشت و هم ابن مالك و ابن رشد اندلسى . محرك اين واحد عظيم چه بود ؟ در اينجا چند نوع فرضيه مىتوان ابراز داشت : 1 . يك روح ملى عربى در همهء اين ملتها پيدا شده بود و همهء اين ملتها تحت نام و عنوان « عربيت » يك حركت هماهنگ به وجود آورده بودند . قطعاً چنين نيست ، هر چند بعضى از اعراب معاصر مىخواهند تاريخ را به اين صورت تحريف كنند . برخى اروپاييان ، تمدن اسلامى را تحت عنوان تمدن عربى ياد مىكنند تا از يك طرف بر غرور اعراب بيفزايند كه بيش از پيش بر مليت عربى خود تكيه كنند و خود را از جهان اسلام جدا سازند ، و از طرف ديگر ساير ملل مسلمان را از اعرابى كه چنين دروغى را باور مىدارند رنجيده خاطر سازند . 2 . اينكه ملتهاى اسلامى هر كدام تحت تأثير مليت و قوميت خاص خويش فعاليت مىكردند ؛ انگيزهء هر ملتى احساسات خاص ملى خود آنها بود . بطلان اين نظر روشن است و نيازى به توضيح ندارد . ما در بخش اول اين كتاب دراين باره به قدر كافى بحث كرديم . ملتهاى اسلامى روى مليتهاى خود پل زده بودند و به همين دليل يك مسلمان هندى يا ايرانى با يك مسلمان آفريقايى يا اسپانيايى احساس اخوت و برادرى مىكرد . 3 . اينكه اين ملتها روى خاصيت جهان وطنى علم از يك طرف ، و تعليمات جهانى و انسانى و ما فوق ملى و نژادى اسلام از طرف ديگر در داخل مرزهاى عقيدتى و فكرى زندگى مىكردند ؛ محركات و انگيزه‌هاى آنها از اسلام سرچشمه مىگرفت و بس .